Als autodidactisch sociaalpsycholoog ben ik al langer bekend met het bystander effect, of omstandereffect in goed Nederlands. Sinds kort ken ik ook het imaginaire omstandereffect. (Of eigenlijk heb ik zelf bedacht dat er zoiets is.)

Het ouderwetse bystandereffect houdt in dat mensen minder geneigd zijn in te grijpen in een onwenselijke situatie als er meer mensen aanwezig zijn. Een klassiek experiment is dat met een man met een gipsbeen die op de grond ligt te kermen op een druk treinstation. Bijna iedereen laat hem links liggen. Het idee is dat iedereen denkt: niemand doet wat dus dan zal het wel in orde zijn, of: iemand anders zal hem wel helpen. De belangrijkste redenen dat mensen dat denken zijn de behoefte om erbij te horen en de angst om uit de toon te vallen. Iedereen wil doen wat anderen doen, zeker als je niet precies weet hoe die anderen gaan reageren.

Nu loop ik elke avond met de hond een rondje voor het slapengaan. Een deel daarvan gaat over een verlaten parkeerplaats van het plaatselijke ziekenhuis. ’s Avonds is daar niemand omdat het een ziekenhuisje is voor enkel poliklinische behandelingen. Heel af en toe is er wat plaatselijke jeugd die in kleine autootjes zit te roken met heel harde techno aan.

‘Ik dacht: aso’s! en liep door.’

De drie avonden waar dit verhaal over gaat was er wederom niemand te zien of te horen. Op avond één zag ik dat er twee grote lege drinkpakken op een redelijke afstand van elkaar op de grond lagen. Ik dacht: aso’s! en liep door. De tweede avond lagen de pakken er nog. Deze keer liep ik ook in-gedachten-hoofdschuddend door. Echter maar een meter of tien. Daarna bleef ik staan. Keek om me heen. Draaide me om. Liep een paar passen naar de drinkpakken toe. Bleef weer even staan. Liep toen naar het dichtstbijzijnde pak toe, raapte het op en gooide het weg in de eerstvolgende prullenbak. De andere, zo dacht ik, zou ik de volgende dag wel weggooien. Die kans kreeg ik niet meer. De volgende dag was het pak al door een ander weggegooid.

Een lege parkeerplaats. In het donker. En nog kostte het me een bewuste inspanning om een goede daad te doen. En dan ook nog een halve goede daad want ik durfde niet eens twee pakken tegelijk op te rapen. (!)

Achteraf denk ik te weten hoe het komt: ik was, op het moment zelf onbewust, bang dat iemand zag dat ik als een heilig boontje andermans rommel aan het opruimen was. Dat is op zich een mooie rechtvaardigende verklaring maar wel een driedubbel suffe.

‘Een stel imaginaire omstanders houdt me continu virtueel in een niet-bestaand keurslijf.’

Ten eerste, denk ik nou echt dat íémand het kan schelen dat ik een heilig boontje ben? Ten tweede, hoe erg denk ik dat ons land is afgezakt als ik bang ben dat de gemiddelde Nederlander neerbuigend denkt over mensen die rommel in de prullenbak gooien? En ten derde, ook al zou ik last hebben van het omstandereffect omdat ik bang ben uit de toon te vallen, er wás geen sprake van omstanders. Níémand die me kon zien. Dat weet ik nu en wist ik ook op dat moment zeker. Blijkbaar ben ik zo gedrild door een denkbeeldige (en debiele) moraal die zegt dat je niet de rommel van een ander moet opruimen dat ik zelfs continu een stel imaginaire omstanders bij me heb. Die houden me virtueel in een niet-bestaand keurslijf.

Nu klinkt dit misschien als een stompzinnig voorbeeld van een raar iemand. Maar hoe vaak ruim jij andermans troep op als je weet dat er niemand in de buurt is? Of zet je een omgevallen fiets overeind? Of zet je een pak pasta terug dat een ander uit het schap heeft laten vallen? En sta je er de keren dat je het niet doet bij stil waarom je dat niet doet? Ik durf te wedden dat je vaker dan je op dat moment (of zelfs nu) wilt toegeven je laat leiden door een ingebeeld groepje mensen met fictieve mores.


Wil je meer van dit soort verhalen, maar dan met een kaft eromheen? In m’n boek Hufters & helden. Waarom we allemaal een beetje aardiger moeten zijn staan er nog véél meer, plus een hoop biologische, psychologische en historische wetenswaardigheden over de mens.


Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s