Vorige week vrijdag wist Mark Rutte de aandacht op zich te vestigen, zoals hij dat niet eerder deed. Hij sprak van “Dikke Ikken” en zei ‘toedeledoki’ tegen bankiers die zeggen dat bonussen nodig zijn. Het is grappig wanneer een liberale premier tekenen begint te vertonen van een eerdere christendemocratische premier, die sprak over waarden en normen, en spreekt met woorden uit een programma van de VPRO, een omroep die zich naar eigen zeggen richt op de creatieve klasse van ons land. Maar, dat daar gelaten, wát Rutte daar zei zette mij aan het denken.

Het meest tot nadenken stemmend vond ik dat hij zei: ‘In zo’n samenleving [waar de waarden van hardwerkend Nederland gelden] zorg je voor jezelf en geef je om een ander. Je behandelt anderen zoals je zelf behandeld wilt worden. Niemand is een beetje meer gelijk dan de rest. Je krijgt het niet, maar je moet het verdienen. En als je de stroming tegen hebt, geef je niet op, maar roei je gewoon harder.’ Even later gaf hij voorbeelden van de “Dikke Ik-mentaliteit”, die er volgens hem niet voor zorgt dat mensen harder gaan roeien bij tegenslag: ‘Of mensen die als ze ontslagen zijn – en dat is vreselijk – meteen op zoek gaan naar het adres van het UWV in plaats van naar een nieuwe baan.’

De kersverse GroenLinks-fractievoorzitter Jesse Klaver maakte zich in zijn inaugurale speech druk over het economisme, het idee dat alles in geld kan worden uitgedrukt. Klaver beschreef daarmee een maatschappelijke stroming, zonder het individu er direct bij te betrekken. Dat past een linkse progressief. En geheel in de stijl van een liberaal heeft Rutte het over persoonlijke ethiek. Bovendien past het een VVD-er om iets te vinden van mensen die om geld vragen zonder ervoor te werken. ‘It is not the fortunes that are earned, but those which are unearned, that it is for the public good to lay under limitation,’ zei immers John Stuart Mill, de Britse filosoof-econoom en bekendste liberaal van de negentiende eeuw.

Kortom, Mark had misschien nog nooit eerder de preekstoel bestegen, maar wat hij vertelde was niet abnormaal voor een liberaal. Net zoals Jesse niet onverwacht uit de hoek kwam met zijn betoog over economisme. Rutte zegt dat het individu iets moet doen voor de maatschappij en Klaver dat de maatschappij iets moet doen voor het individu. Wat beide heren alleen vergaten in hun preek, is de interactie tussen maatschappij en individu.

In onze maatschappij is er altijd wel een loket waar je aan kunt kloppen als er iets mis is. Baan kwijt? UWV. Examen verprutst? LAKS. Fiets gestolen? Politie. Auto beschadigd? Waarborgfonds Motorverkeer. En zo voort. Daarnaast: we zijn dieren (echt waar). Ondanks het feit dat onze hersenen veel verder ontwikkeld zijn dan die van veruit de meeste dieren en een beetje verder dan die van mensapen, zijn we nog steeds dieren, met een erg grote invloed van de hersenen die we delen met veruit de meeste dieren. Dieren (en hun hersenen) zijn gericht op overleving. Overleven doet het individu door gevaar uit de weg te gaan en weinig energie te verspillen.

Als we een maatschappij hebben gecreëerd waar er loketten-voor-alles zijn, dan is het niet zo gek dat het dier dat mens heet eerst op zoek gaat naar het adres van het UWV in plaats van naar een nieuwe baan. Bovendien, toen een goede vriendin haar baan opzegde, terwijl ze ziek was, werd ze voor gek verklaard, omdat ze zo haar kans op een uitkering van de werkloosheidswet of de ziektewet verpeste. Wat dit voorbeeld zegt: onze cultuur, onze maatschappij vráágt zelfs van het individu om zich als een zogenaamde Dikke Ik te gedragen. En dat individu moet zich wel heel sterk verzetten om zijn dierlijke neiging te onderdrukken om te kiezen voor vermijding van risico en energieverspilling en voor dat wat de omgeving voorstelt. De mens is namelijk ook een sociaal dier dat liever doet wat de groep doet. Het is dus veel logischer voor dat individu om in de veilige, gemakkelijk bereikbare en aanbevolen haven van het UWV aan te meren en van daaruit rustig verder te kijken, dan nog even harder tegen de stoom in te roeien naar een andere, onbekende haven.

Ik denk niet dat het speechje van de minister-president het individu gaat helpen om zich beter te verzetten tegen zijn dierlijke neigingen. Het enige applaus dat Rutte ervoor krijgt zal geweest zijn tijdens het bewuste VVD-congres in Arnhem waar hij zijn toespraak hield. Eerder denk ik dat de dierlijke neiging de kop opsteekt om je te beschermen tegen anderen die afpakken wat je hebt. Op internet lees ik tenminste vooral reacties die getuigen van ongeloof in het beste geval en verachting in het slechtste geval.

Wat mensen nodig hebben om positief in beweging te komen is het gevoel dat ze iets voor hun groep doen. Het enige wat Rutte heeft gedaan, is de groep van zelfbenoemde “hardwerkenden” opzetten tegen de groep van door hem benoemde “profiteurs” en andersom. Die laatsten zullen zich verschansen in hun eigen groep en vooral gaan staan voor hun rechten. Als hij nou had geprobeerd om beide groepen in te laten zien dat ze van betekenis kunnen zijn voor één gezamenlijke groep, voor de belangen die we allemaal delen, dan had ik er nog een goed gevoel aan over gehouden. En dan bedoel ik niet de inhoudsloze betekenis die Diederik Samson al bijna acht jaar geleden voorstelde, namelijk die van solidariteit, afgedwongen door de overheid. Dat is weer net zulke retoriek, als die van Rutte en Klaver, die geen harde werker of profiteur in z’n hart voelt.

Nee, dan denk ik aan een maatschappij waar mensen de mensen die ze helpen kennen en waar de mensen die hulp vragen de mensen kennen aan wie ze hulp vragen. Geen gezichtsloze, onafhankelijk loketten, maar vrienden, buren, kennissen, groepsgenoten. En of dat nou betekent dat huidige vrienden hulpverleners moeten worden of huidige hulpverleners vrienden, I don’t care. Als we dat stomme onafhankelijke loket maar weghalen.

Maar ja, wat weet ik nou? Ik ben geen politicus.


Als je mijn blog waardeert, laat dat dan zien: meld je aan als e-mail-volger of like Fellow Man op Facebook. En/of koop m’n boek Ik vind u een eikel – waarom we supersociaal zijn op bol.comDank je! 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s