Spaar de schuldigen

Als je het Nieuws kijkt de afgelopen dagen, zijn er twee items waar je niet omheen kunt: MH17 en Gaza. Twee verschrikkelijke, maar totaal verschillende gebeurtenissen, met wat mij betreft één belangrijke gemene deler.

‘Op Twitter wordt met afschuw gereageerd op foto’s van separatisten die tussen de wrakstukken persoonlijke eigendommen van de omgekomen passagiers ophouden alsof het trofeeën zijn,’ staat op telegraaf.nl te lezen onder een foto van een Oekraïense separatist die een knuffeldier omhoog houdt. Onder de foto’s staan inderdaad reacties van twitteraars die het ‘ziekmakend’ vinden en de separatisten als ‘schorriemorrie,’ ‘schorem’ en ‘tuig’ betitelen. Het is ook schokkend. Het zijn krachtige beelden.

Een paar duizend mensen waren vandaag op de been in Amsterdam om te protesteren tegen de aanvallen van Israël op Gaza tegen Hamas. De mensen die aan het woord kwamen leken te weten waar ze over spraken. Een van hen had zelfs familie in Gaza-stad wonen. En ik ga er vanuit dat de anderen die meeliepen de goede intenties hadden. Ook hierover vlogen op internet de reacties je om de oren, en ook hier niet allemaal even chique.

Ik moet bekennen: ik heb er niet veel mee. Noch met de twitteraars over de separatist met de aap in z’n hand, noch met de Nederlandse mensen met een mening over Israël en Hamas die ze graag publiekelijk met de nodige krachttermen laten horen en zien. De paar mensen die van de hoed en de rand weten daar gelaten, denk ik: wat weet je nou helemaal? In een reactie op de “Telegraaf-twitteraars” hebben verschillende mensen al benadrukt dat in een filmpje te zien is dat de separatist het aapje later neerlegt en een kruis slaat. Zij willen aangeven dat de man het allemaal wellicht niet zo slecht bedoelde. Wellicht. En over Israël en Palestina wil ik al helemaal niet beginnen. Wat weet ik er nou van? Maar toch…

Er is een grens. Die grens werd duidelijk gemaakt door een van de borden die te zien was op het Museumplein vandaag: ‘When you need to have thousands of protests just to tell the world that bombing children is not ok, that is when you know humanity has failed.’ Israëli’s schijnen zich gerust te stellen met de gedachte dat hun leger echt heel erg goed onderzoek doet, voordat ze hun bombardementen uitvoeren om te zorgen dat er zo min mogelijk burgerslachtoffers vallen. Een van de separatisten liet weten dat ze de zwarte doos in bezit houden, totdat een internationaal onderzoeksteam is gearriveerd. Dan zal hij hem overdragen. Ondertussen sluiten ze delen van het rampgebied af, voor iedereen, want zij zijn er immers de baas.

Who cares?! ‘Het is beter te riskeren een schuldige te sparen dan een onschuldige te veroordelen,’ zei Voltaire. Ten koste van honderden onschuldigen worden hier een paar schuldigen gestraft. Welke dichtgetikte aap is nog bezig met zijn twijfelachtige politieke of militaire belangen als hij kan voorkomen dat er mensen zonder kwaad in de zin sterven? Wat voor medemens ben je als je anderen, die niks met je twijfelachtige politieke of militaire belangen hebben, tergend lang laat wachten om afscheid te nemen van hun familie en vrienden? Wie heeft bedacht dat je gelijk moet krijgen als onschuld het slachtoffer is?

Advertisements

Wie een miljard verliest, werpe de eerste steen

Sinds de Parlementaire enquêtecommissie Woningcorporaties in juni met haar openbare verhoren begon, zijn er al een hoop interessante mensen voorbij gekomen. Iedereen heeft wel iets te zeggen over de financiële debacles die feestnummers als Vestia hebben veroorzaakt.

Dinsdag bijvoorbeeld was het de beurt aan Ronald Paping. Hij pleitte voor andere machtsverhoudingen binnen de volkshuisvesting. Volgens hem is de positie van huurders bij de verzelfstandiging van de woningcorporaties nooit goed geregeld. ‘Als er macht is, moet je die op een of andere manier controleren. Anders ben je volledig afhankelijk van de bestuurder van een corporatie,’ zei Paping. ‘De verdeling in zeggenschap tussen huurders en verhuurders moet anders geregeld en institutioneel vastgelegd worden. Huurdersorganisaties kunnen hun rol nu onvoldoende waarmaken.’ Meneer Paping is directeur van de Woonbond, de landelijke belangenvereniging van huurders en woningzoekenden.

Ook mevrouw Daphne Braal mocht eerder die dag haar zegje doen. Zij vond dat het financieel toezicht onderbrengen bij het ministerie niet leidt tot verbetering. Een verscherpt en verbreed toezicht door het Centraal Fonds voor de Volkshuisvesting (CFV) zorgt daar volgens haar wel voor. Heel toevallig is mevrouw Braal de huidige directeur van het CFV.

Deze maand mogen mensen als Paping en Braal hun visie geven op de oplossing voor de systematische problemen binnen woningcorporatieland. Eerder, in juni, kregen belanghebbenden en deskundigen de kans hun steentje bij te dragen in de reconstructie van het falende systeem. Oud-voorzitter (en enig lid) van de raad van bestuur en oud-algemeen directeur van Vestia Erik Staal, die bij zijn vertrek 3,5 miljoen mee kreeg, mocht ook aantreden. Zijn betoog kwam erop neer dat hij zichzelf, ondanks het feit dat hij eindverantwoordelijk was geweest, niet verantwoordelijk achtte voor het financiële gedoe binnen zijn corporatie. Hij maakte vooral verwijten aan een accountant. Die zou hebben verklaard dat Vestia op de goede weg zat.

Marcel de Vries, tot 2011 Vestia’s schatkistbewaarder, bekende ook geen schuld en toonde expliciet geen berouw. In z’n eentje was hij jarenlang verantwoordelijk voor de derivatenafdeling van Vestia, de club die voor twee miljard de boot in ging. Daarmee deed Vestia het hele systeem van woningcorporaties, dat gezamenlijk als financiële buffer voor elkaar optreedt, op zijn grondvesten schudden. Met speculaties met allerlei exotische beleggingsproducten probeerde hij geld te verdienen voor Vestia, achteraf dus niet bepaald met succes. Zijn mening: ‘Had de overheid meegewerkt, dan was Vestia er zonder kleerscheuren vanaf gekomen. Ik heb geen spijt en voel me niet verantwoordelijk dat twee miljard euro is verdampt. Daarvoor moet u bij de minister zijn.’ Volgens De Vries en zijn baas Staal wilde de toenmalig minister van Binnenlandse Zaken zo snel mogelijk van alle derivaten af, waarmee volgens hem de kans om er geld aan te verdienen verdween. Dat het hele slechte, enorm risicovolle financiële producten waren, dat vertelde Marcel er niet bij tegen de parlementaire commissie.

Grappig, toch? In de reconstructie bepleit de ene na de andere verantwoordelijke persoon dat hij geen verantwoordelijkheid draagt voor de ellende. En in de recentere gesprekken jeuken de handen van de gehoorden om zo snel mogelijk de verantwoordelijkheid te krijgen om de ellende de volgende keer te voorkomen. Het lijkt wel of de hoofdrolspelers uit het Vestia-drama niet het vermogen hebben om schuld of schaamte te voelen en de aspirant-hoofdrolspelers niet het vermogen om te doorzien dat ze zich in een slangenkuil willen werpen. Alle betrokkenen lijken overdreven optimistisch over hun eigen capaciteiten. Niemand denkt het fout te kunnen doen. Dat doen alleen anderen.

Het is de aloude zelfmisleiding. Mensen organiseren hun geheugen zo, dat ze zichzelf, zoals ze zichzelf kennen, blijven herkennen. Als ze iets doen dat negatief afwijkt van hun zelfbeeld, dan reconstrueren ze de herinnering aan die daad zodanig dat die zo positief mogelijk uitvalt. En dat doen ze niet bewust. Zo zijn ze gewoon, mensen.

Zelfmisleiding heeft voordelen op het gebied van samenwerken. Mensen zijn eerder geneigd met anderen samen te werken als ze vertrouwen hebben in de betrouwbaarheid van de ander. Een ander komt meer betrouwbaar over naarmate hij zich betrouwbaar gedraagt. De bioloog Robert Trivers heeft uitgelegd waarom het dan handig is om jezelf te misleiden. Als bedriegers denken dat ze het goede doen, zullen anderen symptomen van schuld (rood worden, stotteren, weg kijken, en zo voort) niet bij hen kunnen detecteren. Simpelweg, omdat die symptomen er niet zijn. Daarom, zegt Trivers, is de eerste stap in het misleiden van anderen om heel goed te zijn in het misleiden van jezelf. Volgens de bioloog is er een evolutionaire wapenwedloop geweest waarin het vermogen tot zelfmisleiding het moest opnemen tegen het vermogen om bedrog te detecteren.

Met andere woorden, we zijn biologisch geprogrammeerd om onszelf en daarmee anderen te misleiden, omdat zelfmisleiding ons aantrekkelijker maakt als partner voor samenwerking. Zelfmisleiders komen betrouwbaarder over, hoe gek dat ook moge klinken.

Mevrouw Braal en de heren Paping, Staal en De Vries zullen dus wel meesters in zelfmisleiding zijn. En wij, als ontmaskeraars van misleiders als Staal en De Vries, zullen dan wel meester-ontmaskeraars zijn. Maar, het interessantst is de vraag of wij onszelf met deze ontmaskering niet weer heel goed misleiden. Want, denken we nou echt dat wij in hun positie het héél anders zouden doen? Vast wel, want anders zouden we onszelf, zoals we onszelf kennen, niet meer herkennen.